Tunis

Choć Tunezja nie była miejscem masowych walk z udziałem samodzielnych polskich jednostek wojskowych, odegrała ważną rolę w losach wielu Polaków walczących u boku aliantów. Po klęsce Francji w 1940 roku część polskich żołnierzy, którzy wcześniej trafili do Francji z nadzieją kontynuowania walki, przedostała się do Afryki Północnej – w tym do Tunezji – gdzie szukali możliwości dalszego udziału w wojnie.

Choć Tunezja nie była miejscem masowych walk z udziałem samodzielnych polskich jednostek wojskowych, odegrała ważną rolę w losach wielu Polaków walczących u boku aliantów. Po klęsce Francji w 1940 roku część polskich żołnierzy, którzy wcześniej trafili do Francji z nadzieją kontynuowania walki, przedostała się do Afryki Północnej – w tym do Tunezji – gdzie szukali możliwości dalszego udziału w wojnie.

Tunezja, będąca wówczas francuską kolonią pod kontrolą rządu Vichy, stała się pod koniec 1942 roku terenem intensywnych działań wojennych między siłami Osi a aliantami w ramach kampanii afrykańskiej. W walkach tych uczestniczyli także Polacy wcieleni do armii brytyjskiej i francuskiej, którzy znaleźli się w regionie po wcześniejszych działaniach wojennych lub jako ochotnicy w oddziałach sojuszniczych.

Dla wielu żołnierzy Armii Andersa Tunezja stanowiła przystanek na drodze do frontu włoskiego. Po ewakuacji z ZSRS przez Persję i Bliski Wschód, część z nich trafiła do Afryki Północnej, gdzie przechodzili szkolenie, rekonwalescencję i reorganizację. Tunezja była także miejscem pobytu polskich uchodźców cywilnych, którzy wraz z wojskiem opuścili Związek Sowiecki – dla wielu z nich była to pierwsza ziemia wolna od bezpośredniego zagrożenia represjami sowieckimi.

Obecność Polaków w Tunezji, choć mniej znana, wpisuje się w szeroki kontekst ich udziału w kampanii śródziemnomorskiej. Region ten stał się ważnym ogniwem w drodze do dalszej walki o wolną Polskę – najpierw w Afryce, a potem na froncie włoskim.

***

28 października 2024 r. delegacja Instytutu Pamięci Narodowej wzięła udział w uroczystości odsłonięcia tablicy pamiątkowej w Mareth, oddającej hołd bohaterskim działaniom polskich pilotów z grupy Cyrk Skalskiego podczas II wojny światowej. Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli lokalnych władz, tunezyjskiej armii oraz społeczności polskiej mieszkającej w Tunezji.

– Cyrk Skalskiego, nazywany tak w uznaniu mistrzostwa w sztuce pilotażu, to Polski Zespół Myśliwski, specjalna jednostka lotnicza, stworzona przez brytyjskie dowództwo w ostatnim okresie walk w Afryce Północnej. Jej celem było osłabienie sił Osi w tym regionie działań i opracowanie taktyki współpracy jednostek lądowych z lotnictwem. Ta misja została powierzona polskim pilotom ze względu na ich duże doświadczenie bojowe

– przypomniał zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski.

Umieszczoną w Muzeum Wojny w Mareth marmurową tablicę ufundowaną przez Instytut Pamięci Narodowej odsłonili Gubernator Kabis Radhouen Ncibi, Generał Samir Chemi, Ambasador Nadzwyczajny i Pełnomocny Rzeczypospolitej Polskiej w Tunezji Justyna Porazińska oraz zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski.

– Liczymy, że to polskie upamiętnienie sprawi, iż Tunezja stanie się jeszcze bliższa Polakom odwiedzającym ten kraj. Historia i kultura stanowią bez wątpienia fundamenty relacji społecznych i gospodarczych. Wierzymy również, że ta tablica będzie inspiracją dla wielu Tunezyjczyków i pomoże im lepiej poznać polską historię

– dodał zastępca prezesa IPN.

Na zakończenie dr hab. Karol Polejowski podkreślił znaczenie misji, którą pełni Instytut jako największa instytucja na świecie działająca w roli mentora. Zwrócił uwagę na rolę sprawiedliwości w czasach transformacji, w szczególności na potrzebę potępienia i rozliczenia zbrodni reżimów totalitarnych oraz przywrócenia godności ich ofiarom. Podkreślił również wsparcie udzielone Tunezji przez Instytut Pamięci Narodowej w okresie stabilizacji po rewolucji jaśminowej, kiedy to zorganizowano warsztaty, wizyty i studia umożliwiające wymianę doświadczeń związanych z transformacją polityczną. Specjaliści IPN pomagali w zabezpieczaniu i organizacji archiwów służb bezpieczeństwa poprzedniego reżimu, dzieląc się wiedzą w zakresie zarządzania takimi zbiorami.

***

Dzień później w rezydencji Ambasadora RP w Tunisie odbyła się prezentacja wystawy „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”.

– Przedsięwzięcie „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”, którego częścią jest wystawa, to sztandarowy projekt IPN, rozpisany na lata 2021–2025. Ma on na celu upamiętnić wysiłek zbrojny armii gen. Andersa i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz losy towarzyszącej ludności cywilnej. Przedsięwzięcie zakłada, między innymi, prezentację tematycznej ekspozycji we wszystkich krajach, które przemierzyła armia gen. Andersa wraz z Polakami ewakuowanymi z ZSRS oraz tych, gdzie walczyły Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie.

Projekt ukazuje wkład, determinację i zaangażowanie Polaków w walkę o uwolnienie świata od totalitaryzmów oraz braterstwo broni z innymi narodami. Towarzysząca przedsięwzięciu wystawa składa się z części ogólnej oraz elementów ukazujących wątki lokalne, czyli związki obywateli poszczególnych państw i lokalnych społeczności z polskimi żołnierzami

– powiedział zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski.

W wernisażu udział wzięli ambasadorowie Austrii, Belgii, Bułgarii, Francji, Grecji, Włoch, Malty, Rumunii, Szwecji, Ukrainy, reprezentacje wojsk Belgii, Kanady, Stanów Zjednoczonych, Francji, Wielkiej Brytanii, przedstawiciele Szkoły Polskiej w Tunisie oraz Domu Polskiego.