W wernisażu wzięli udział przedstawiciele IPN z prezesem – dr. Karolem Nawrockim, dyrektor Muzeum Bachtijor Chasanow, ambasador RP w Rzymie Anna Maria Anders, ambasador RP w Uzbekistanie Radosław Gruk, korpus dyplomatyczny, attaché wojskowi, przedstawiciele Polonii i miejscowych mediów. Wernisaż poprzedziła ceremonia złożenia kwiatów pod pomnikiem upamiętniającym uzbeckie ofiary sowieckich represji w latach 30. XX w.

– mówił prezes IPN dr Karol Nawrocki podczas otwarcia wystawy.

Ekspozycja jest częścią międzynarodowego projektu IPN, poświęconego historii Polskich Sił Zbrojnych podczas II wojny światowej i losom ludności cywilnej, która wraz z armią gen. Andersa została ewakuowana z ZSRS. Przetłumaczona na 20 języków, w ciągu czterech lat odwiedzi kilkadziesiąt krajów. Składa się z dwóch części: ogólnej, opowiadającej odyseję Polaków podczas II wojny światowej, oraz lokalnej, która przybliża historię Polaków w danym kraju lub wśród lokalnej społeczności. 

Uzbekistan

Pierwsi Polacy pojawili się na terenie dzisiejszego Uzbekistanu (Kraj Turkiestański) w połowie XIX w. Po stłumieniu powstań narodowych (listopadowego 1830–1831 i styczniowego 1863–1864) setki mieszkańców ziem polskich zesłano na peryferie Cesarstwa Rosyjskiego. Pod koniec XIX w. i na początku XX w. na tereny Uzbekistanu emigrowali Polacy szukający pracy: inżynierowie, żołnierze, lekarze.

Po przewrocie bolszewickim i zajęciu przez komunistów Azji Środkowej rozpoczął się brutalny proces sowietyzacji Uzbekistanu, który łączył się z unicestwieniem miejscowych elit i walką z tradycją i religią regionu. Represje Sowietów nie zniszczyły jednak w narodzie uzbeckim wrodzonej gościnności i chęci niesienia pomocy potrzebującym.

Podczas II wojny światowej Uzbekistan stał się głębokim zapleczem Związku Sowieckiego, miejscem ewakuacji zakładów przemysłowych z zachodnich regionów ZSRS, formowania dywizji sowieckich, które weszły w skład Armii Czerwonej (zmobilizowano ok. 1,5 mln mieszkańców Uzbekistanu), ale także regionem, do którego ewakuowano blisko 1 mln ludzi ze strefy frontowej oraz dokąd deportowano ludność represjonowaną: obywateli polskich, Tatarów krymskich, Niemców, Czeczenów i Inguszy itd.

Nowe miejsce dla polskiej armii

W dniach od 13 stycznia do 25 lutego 1942 r., wskutek realizacji porozumienia między rządem polskim a Sowietami, Armia Polska w ZSRS została przeniesiona do azjatyckich republik sowieckich (Kazachskiej, Kirgiskiej i Uzbeckiej SRS). Droga na południe nie była łatwa. Podczas dyslokacji zmarło wielu żołnierzy, których organizmy – osłabione i wyniszczone chorobami – nie wytrzymały trudów transportu. 

Problemy

W lutym 1942 r. tereny Uzbekistanu stały się ważnym miejscem formowania Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa. W Jangi-Jul mieściły się Dowództwo i Sztab Armii, w Guzar – Ośrodek Organizacyjny Armii, w Olmazor – Centrum Wyszkolenia. Do miejsc tworzenia jednostek wojskowych licznie napływała polska ludność cywilna. Zarówno wojsko, jak i placówki terenowe (delegatury) Ambasady RP w Kujbyszewie usiłowały wszystkimi możliwymi sposobami ratować tych, którym udało się dotrzeć do Uzbekistanu z wielu miejsc represji w głębi ZSRS.

Przetrwanie

Zarówno żołnierze, jak i ludność cywilna, zgromadzona w miejscach formowania się armii, walczyli o przetrwanie. Brak żywności, choroby zakaźne oraz trudne warunki sanitarne powodowały wyniszczenie organizmów i liczne zgony. Większość czasu spędzano na obowiązkowych ćwiczeniach, ale nie brakowało go także na odradzające się życie towarzyskie, patriotyczne i religijne. Polskie jednostki wojskowe w Związku Sowieckim były pilnie obserwowane przez funkcjonariuszy NKWD, którzy utrudnali im codzienną egzystencję.

Ludność miejscowa, wcześniej doświadczona przez represje władzy sowieckiej, starała się na miarę swoich skromnych możliwości pomagać przybywającym na jej terenie Polakom. Pamięć o pomocy Uzbeków, która niejednokrotnie ratowała życie, nadal jest obecna w przekazach rodzinnych.

Na zawsze w Azji

W Związku Sowieckim od sierpnia 1941 do sierpnia 1942 r. zmarło nie mniej niż 3212 żołnierzy, z tego najwięcej (2427) na terenie Uzbekistanu. Polacy zostali pochowani na siedemnastu cmentarzach wojennych rozlokowanych po całym kraju. Dziś nie znamy pełnej liczby zmarłych i cmentarzy.

Wykaz cmentarzy wojennych w Uzbekistanie: Jangi-Jul, Olmazor I, Olmazor II, Beszkent, Margiełan, Taszłak, Guzar, Gałabułag, Jakkabag, Czirakzi, Szachrisabz, Kitab, Narpaj, Karmana (stacja), Karmana (miasto), Kanimech, Karszi.

Orzeł

W szeregach armii znaleźli się ludzie różnych zawodów, w tym: pisarze, artyści, malarze, aktorzy, sportowcy. Był wśród nich Józef Czapski – artysta malarz i pisarz, major Wojska Polskiego. Na polecenie najwyższych władz polskich zajmował się (do kwietnia 1942 r.) bezskutecznym poszukiwaniem w ZSRS oficerów polskich – jak się okazało w kwietniu 1943 r. – ofiar zbrodni katyńskiej. Byli tam też m.in. Hanka Ordonówna (właściwie Maria Anna Tyszkiewicz) – polska piosenkarka i aktorka, wywieziona przez NKWD w 1940 r. do łagru w Uzbekistanie), Gustaw Herling Grudziński czy ppor. Leonid Fiedoruk z Grodna, rekordzista Polski w rzucie dyskiem i pchnięciu kulą

W pierwszym numerze tygodnika „Orzeł Biały” ukazał się m.in. artykuł Józefa Czapskiego, dotyczący zaginionych w ZSRS polskich jeńców wojennym. Tygodnik „Orzeł Biały” ukazał się 7 grudnia 1941 r. Początkowo był wydawany w Buzułuku, następnie w Jangi-Jul pod Taszkentem, a potem w miejscach stacjonowania polskiej armii. Często dla żołnierzy w ZSRS pismo to było jedynym źródłem informacji o Polsce i sytuacji na świecie podczas II wojny światowej. Z pismem była związana seria książek „Biblioteka Orła Białego”.