To najbardziej rozpoznawalne brazylijskie miasto, ważny ośrodek kulturalny, naukowy i przemysłowy, a do 1960 roku stolica Federacyjnej Republiki Brazylii. Nazywane Cidade Maravilhosa – „Cudownym Miastem” – od wieków przyciągało ludzi z różnych stron świata. Jego mieszkańcy, zwani Cariocas, są dumni z jego historii i tradycji.
1 stycznia 1502 roku Gaspar de Lemos, przekonany, że dotarł do ujścia wielkiej rzeki, nadał temu miejscu nazwę Rio de Janeiro – „Rzeka Styczniowa”. Dopiero późniejsze ekspedycje wykazały, że w rzeczywistości była to rozległa zatoka, lecz nazwa na stałe przylgnęła do tego miejsca.
Zanim przybyli tu Portugalczycy, od tysięcy lat żyły tu plemiona Indian z grupy językowej Macro-Jê. Około roku 1000 zostały one podbite przez ludy z Amazonii posługujące się językiem Tupi. Gaspar de Lemos napotkał przedstawicieli plemienia Tamoios, zamieszkujących okolice Zatoki Guanabara. Wkrótce Portugalczycy zbudowali fort Coligny i zawarli sojusz z lokalnymi Indianami. Z ich pomocą w 1560 roku zniszczyli francuską kolonię, a siedem lat później ostatecznie wyparli Francuzów, co zapewniło regionowi możliwość stabilnego rozwoju.
W drugiej połowie XVII wieku Rio de Janeiro, liczące wówczas około 30 tysięcy mieszkańców, stało się najludniejszym miastem Brazylii. Odkrycie złóż złota w Minas Gerais w XVIII wieku przyczyniło się do rozwoju miasta jako kluczowego portu i centrum gospodarczego. W 1763 roku portugalski minister Marquês de Pombal przeniósł siedzibę administracji kolonialnej z Salvadoru do Rio de Janeiro, co umocniło jego pozycję polityczną.
W 1808 roku miasto stało się tymczasową stolicą Portugalii, gdy król Jan VI uciekł z Lizbony przed wojskami Napoleona. W kolejnych dekadach powstały tu liczne instytucje edukacyjne, m.in. Akademia Wojskowa, Królewska Szkoła Nauk, Sztuki i Rzemiosła, Cesarska Akademia Sztuk Pięknych oraz Biblioteka Narodowa. To właśnie tutaj ukazała się pierwsza drukowana gazeta w Brazylii. Po uzyskaniu niepodległości Rio de Janeiro stało się w 1889 roku stolicą Cesarstwa Brazylii. Miasto bogaciło się na handlu trzciną cukrową uprawianą w regionie Campos oraz kawą z plantacji w dolinie Paraíba. Stało się centrum politycznym kraju, a także miejscem, gdzie koncentrowały się ruchy abolicjonistyczne i republikańskie w drugiej połowie XIX wieku.
Upadek regionów uprawy kawy, zniesienie niewolnictwa i napływ emigrantów z Europy przyczyniły się do pogorszenia sytuacji społecznej. Liczba mieszkańców wzrosła z 274 tysięcy do 522 tysięcy, a w mieście doszło do licznych zamieszek, w tym do tzw. rewolty szczepionkowej w 1904 roku. Wokół centrum zaczęły powstawać dzielnice biedoty, lecz władze podjęły działania modernizacyjne – otwarto Teatr Miejski, zbudowano aleję Rio Branco inspirowaną paryską Belle Époque, a w 1908 roku uruchomiono kolejkę linową na Sugar Loaf. Tunel między Morro da Saudade i Morro de São João połączył miasto z nadmorskim rejonem Copacabana, przyczyniając się do dalszego rozwoju.
Polska emigracja do Brazylii, w tym do Rio de Janeiro, rozpoczęła się w drugiej połowie XIX wieku. Polacy zakładali osady, budowali kościoły i szkoły, tworzyli liczne stowarzyszenia oraz wydawali własne czasopisma. Prężnie działało Towarzystwo Wychowania Fizycznego „Junak”, które w 1932 roku zrzeszało 1800 członków i posiadało rozbudowaną strukturę organizacyjną.
Wybuch II wojny światowej nie pozostał bez echa wśród brazylijskiej Polonii. 5 października 1939 roku rząd Brazylii uznał polski rząd na uchodźstwie, a prezydent Getúlio Vargas przyjął polskiego posła, Tadeusza Skowrońskiego. Polacy aktywnie angażowali się w pomoc ofiarom wojny. W Rio de Janeiro, pod patronatem Brazylijskiego Czerwonego Krzyża, powstał Komitet Niesienia Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, którym kierował wiceprezydent Brazylii, Fernando Mello Vianna. Organizacja ta zebrała 4 miliony cruzeiros przeznaczone na wsparcie jeńców wojennych, ludności cywilnej w Polsce, osób deportowanych do Związku Sowieckiego oraz polskich dzieci przebywających w obozach uchodźczych, m.in. w Afryce. Dodatkowo Komitet wysyłał do Polski żywność, ubrania i lekarstwa. Planowano także sprowadzenie ponad tysiąca sierot z okupowanej Polski, jednak wojenne realia uniemożliwiły realizację tego przedsięwzięcia.
Według szacunków Jerzego Mazurka w czasie wojny do Brazylii przybyło od dwóch do trzech tysięcy Polaków. Wśród nich znajdowali się wybitni przedstawiciele świata kultury, tacy jak Julian Tuwim, Jan Lechoń, Jan Kiepura, Witold Małcużyński, August Zamoyski, Kazimierz Wierzyński czy Zbigniew Ziembiński. Polonia brazylijska organizowała dla nich wieczory autorskie – Tuwim prezentował tam fragmenty „Kwiatów polskich”, a Lechoń podczas pobytu w Rio de Janeiro napisał „Pieśń o Stefanie Starzyńskim”.
Mimo trudności wojennych Polacy w Rio de Janeiro starali się podtrzymywać narodową tożsamość i kulturę. W 1944 roku, z inicjatywy polskiej społeczności, na plaży Praia Vermelha odsłonięto pomnik Fryderyka Chopina, będący darem Polonii dla miasta.
Po zakończeniu wojny wielu Polaków, którzy przebywali w Wielkiej Brytanii, zdecydowało się na emigrację do Brazylii. W latach 1945–1951 w Rio de Janeiro i São Paulo osiedliło się od 10 do 20 tysięcy polskich emigrantów, wzmacniając tamtejszą Polonię. Obecnie w Brazylii mieszka około dwóch milionów osób mających polskie korzenie.
Archiwum IPN zawiera kopie cyfrowe materiałów dotyczących Poselstwa RP w Rio de Janeiro z lat 1918–1945. Dokumenty te zostały pozyskane dzięki umowom podpisanym z Instytutem Józefa Piłsudskiego w Ameryce oraz Polskim Instytutem Naukowym w Ameryce.
